Mahjong als vrouwenspel: van theesalon tot speelclub

Wie aan mahjong denkt, ziet vaak een tafel vol vrouwen: grootmoeders die elke week bij elkaar komen, vriendinnen met kleurrijke sets, de vier moeders uit The Joy Luck Club. Dat beeld is niet toevallig. In de Verenigde Staten werd mahjong in de twintigste eeuw een spel dat vooral door vrouwen werd gespeeld, georganiseerd en doorgegeven. In deze post kijken we naar die sociale geschiedenis. De algemene geschiedenis van het spel, van China naar de wereld, staat in de geschiedenis van mahjong; die herhalen we niet.

We baseren ons vooral op een artikel van National Geographic over de wereldwijde geschiedenis van mahjong, waarin historica Annelise Heinz aan het woord komt. Zij schreef het boek Mahjong: A Chinese Game and the Making of Modern American Culture.

In de jaren twintig werd mahjong in Amerika volgens National Geographic een "enorme nationale rage". Het spel weerspiegelde volgens het artikel ook veranderende ideeën over gender en cultuur in het land.

Rijke dames uit de betere kringen voelden zich aangetrokken tot wat het artikel de "vrouwelijke exotiek" noemt: ze verkleedden zich in Chinese kostuums en gebruikten Chinese woorden aan tafel. Een foto bij het artikel toont vier vrouwen die in 1924 mahjong spelen op een strand bij het Tidal Basin in Washington.

Dat beeld van verklede dames heeft ook een schaduwkant. Het was een westerse, geromantiseerde kijk op China, waarbij de Chinese spelers zelf nauwelijks in beeld waren.

Na de rage raakte het spel volgens Wikipedia in Amerika uit de mode, maar in de jaren dertig pakte de Joodse gemeenschap het weer op. Volgens National Geographic waren het Joodse vrouwen uit de voorsteden die in 1937 de National Mah Jongg League oprichtten.

Die bond wilde de regels standaardiseren. Daaruit groeide het Amerikaanse mahjong met zijn kaart met winnende handen, die elk jaar verandert. Hoe dat spel werkt, lees je bij Amerikaans mahjong.

Over de details van de oprichting lopen de verhalen uiteen: bronnen noemen andere aantallen en andere namen. Het Joodse weekblad The Forward merkt bovendien op dat de bond zijn sterk Joodse leiding nooit benadrukte en dat zijn goede doelen bewust niet aan één geloof gebonden waren.

Een andere foto bij het artikel van National Geographic toont vrouwen die in 1965 bij iemand thuis spelen, op Long Island. Zo zag het spel er voor veel vrouwen uit: een vaste groep van vier, bij iemand aan tafel.

Minder bekend is dat mahjong ook een plek had bij Afro-Amerikaanse clubvrouwen in de steden van het noorden en het middenwesten van de Verenigde Staten. National Geographic noemt hen naast de Joodse vrouwen als een van de gemeenschappen waarin het spel een vaste waarde werd.

Volgens Heinz heeft mahjong voor veel gemarginaliseerde groepen gediend als een belangrijke manier om gemeenschap op te bouwen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden Japanse Amerikanen in de Verenigde Staten opgesloten in kampen. Ook daar werd mahjong gespeeld. National Geographic noemt de geïnterneerde Japanse Amerikanen als een van de groepen voor wie het spel een manier was om gemeenschap te houden. Heinz besteedt er in haar boek een hoofdstuk aan.

Het bekendste beeld van vrouwen aan de mahjongtafel komt uit de literatuur. In de roman The Joy Luck Club van Amy Tan komen vier Chinese immigrantes in San Francisco regelmatig bij elkaar om mahjong te spelen. Hun club is het kader voor de verhalen over hun leven in China en hun relatie met hun Amerikaanse dochters.

Het boek werd in 1993 verfilmd. Over die film en andere mahjongscènes lees je in mahjong in films.

Aan tafel draait het in het boek om veel meer dan het spel: om vriendschap, rivaliteit, herinneringen en het doorgeven van een cultuur.

Waarom werd mahjong juist voor vrouwen zo belangrijk? Een paar redenen die in de verhalen steeds terugkomen:

• Een vaste plek en tijd, buiten het huishouden, met vriendinnen.
• Een spel voor vier, dus een vaste groep die elkaar elke week ziet.
• Netwerk en steun, in gemeenschappen die elders niet altijd welkom waren.
• Iets om door te geven, aan dochters en kleindochters.

Volgens National Geographic is mahjong nog altijd een vaste waarde bij Joodse vrouwen en Afro-Amerikaanse vrouwen, en nu ook bij Aziatisch-Amerikaanse millennials en generatie Z. De laatste jaren is er in Amerika een nieuwe golf: vooral jonge vrouwen ontdekken het spel als sociale avond zonder schermen, met kleurrijke sets en een eigen stijl. Dat lees je in de mahjong-hype uit Amerika.

Een hand vol winden en een paar witte draken. Op de Amerikaanse kaart staat een rubriek met winden en draken, maar hoe die handen er precies uitzien, staat alleen op de kaart zelf.

Hoe de verhouding tussen mannen en vrouwen bij Nederlandse clubs ligt, hebben we niet in een betrouwbare bron gevonden. Wel zie je ook hier speelgroepen van vriendinnen ontstaan, vaak geïnspireerd door de Amerikaanse trend. Clubs van de Nederlandse Mahjong Bond staan open voor iedereen.

In Amerika werd mahjong een spel waarin vrouwen de toon zetten: van de rage onder society-dames in de jaren twintig en de Joodse vrouwen die in 1937 de National Mah Jongg League oprichtten, tot Afro-Amerikaanse clubvrouwen, de vrouwen van The Joy Luck Club en de speelclubs van nu. Wil je de algemene geschiedenis lezen, ga dan naar de geschiedenis van mahjong.